‘Met de wereld gaat het slecht, maar met mij gaat het goed…’

 door Otto de Bruijne

De media bombarderen ons met berichten over oorlogen en natuurrampen …maar al die slachtoffers blijven statistieken. Soms komt het even dichtbij: zinloos geweld op straat, de moord op een bekende Nederlander, de Bijlmerramp, de vuurwerkramp, de brand in Volendam…en dan nog blijft de solidariteit lastig. Een witte of stille mars, een minuut stilte, en vermengd met nieuwsgierigheid (rampentoerisme), solidariteit of betrokkenheid kijken we naar de eindeloze stroom praatprogramma’s op TV. Maar dat alles snijdt op geen enkele manier in ons genoeglijke leven, er wordt geen boterham minder om gegeten en de vacanties worden zonder haperen geplanned. Dat laatste was wel heel schokkend bij de Tsunami: de toeristen zaten alweer op het strand, terwijl de lichamelijke resten van slachtoffers vijftig meter verder op nog geborgen moesten worden…
Hoe ga ik nu om met die spanning tussen mijn eigen vredige, gelukzoekende leventje en het Grote Lijden ergens ver weg?

Maar toch…ook al zouden wij alles doen wat in ons vermogen ligt: het meeste blijft onmogelijk. De grote vraag blijft: hoe rijm, ik mij kleine eigen geluk, met het weten van het Grote Lijden? Hoe helpt God mij hierin? Die vraag is niet nieuw, maar van alle eeuwen, en er zijn drie antwoorden:
1. Leven met onmacht in het Kyrie-Eleison als levensstijl;
2. Leven met onmacht door hier en nu te doen naar vermogen;
3. Leven met onmacht door heilig genieten, hier en nu.

1. Kyrie Eleison als Levensstijl.

Kyrie Eleison is het gebed (Grieks) voor ‘Heer, ontferm U over ons.’ Dat gebed kun je uitspreken als je reden hebt als je over eigen gedrag berouw hebt en vergeving vraagt. Maar het Kyrie Eleison, net als het Onze Vader, spreekt over ‘ons’, en is ook een gebed voor de hele wereld. Het is een gebed waarin wij onze afhankelijkheid aan Gods genade uitdrukken, en is zo de opening naar de juiste actie (2) en het juiste geluk (3).
In dat gebed is de blikrichting niet allereerst naar de nood dichtbij of verweg gericht, maar naar God. ‘Tegen u, tegen u alleen, heb ik gezondigd’ zegt David in Psalm 51.
Alle lijden en alle gebrokenheid heeft in eerste instantie te maken met God. Al het lijden, door onrecht, oorlog en natuurrampen heeft te maken met dit diepste grondprobleem: God zelf heeft de schepping aan vruchteloosheid onderworpen.(Rom.8:20) en de gehele schepping zucht en is in barensnood (22). De planeet waarop wij wonen is niet neutraal, maar staat onder een rechtelijke uitspraak. In mijn antwoord op andermans lijden klinkt dit zuchten, het niet weten wat te bidden, het onmogelijke en dubbele dat ik het goed heb en gezond ben terwijl (nu) een ander lijd. Dit zuchten wordt in het Kyrie Eleison gebed, en de daarbij behorende levensstijl door bewust en gepast te leven, deel van ons leven. Het beleven van die pijn is voor de gelovige niets anders als het zuchten: Kyrie Eleison, Heer ontferm U over ons.

Twee zaligsprekingen van Jezus komen in de gedachten: ‘Zalig zij die treuren’, en ‘Zalig zijn zij die hongeren en dorsten naar gerechtigheid’ (Matth.5:4,6). Hongeren en dorsten en treuren, zetten ogenschijnlijk weinig zoden aan de dijk, maar die werkwoorden(!) drukken precies uit waar we het over hebben: het omgaan met de onmacht voor Gods aangezicht. Ongelukkig is de mens die niet huilt, onverschillig en zelfgenoegzaam is. Iemand heeft over onze tijd gezegd: ‘De Ondragelijke Lichtheid van Ons Bestaan.’ Een cultuur waarin men alleen gaat voor het prive-geluk en deze spanning opheft, vervalt in ondragelijke lichtheid…
Het onderkennen van de spanning en de onmacht tussen mijn geluk en Het Grote Lijden om mij heen, en deze wetenschap een plaats te geven in mijn gebed en levensstijl, maakt van ons een wachter die oog heeft voor het kleinste teken dat het Lijden kan verzachten. Het is door gevangenen vaak gezegd: het feit dat ik wist dat jullie ver weg mij niet vergaten, heeft mij erdoorheen geholpen. Paulus roept als gevangene de gelovigen op om voor hem te bidden, hem niet te vergeten.
Deze grondhouding doortrekt onze hele levensstijl. Nogmaals, niet allereerst om zoveel mogelijk geld te sturen naar hongergebieden, maar om te leven voor het Aangezicht van de Eeuwige. Hier en nu te doen naar vermogen.
De Bijbel is realistisch: de armen zult gij altijd bij u hebben (Deut.15:11, Matth26:11) maar zij mogen bij u niet verarmen, omkomen.(Deut.15) In de Tien Woorden gaat het nergens over: ‘Gij Zult Al Het Grote Lijden Oplossen en Overal De Armoede Opheffen’, maar wordt ieder mens afzonderlijk erop gericht om vandaag recht en barmhartigheid te doen. ‘Hij heeft u bekend gemaakt, o mens, wat goed is en wat de HERE van u vraagt: Niet anders dan recht te doen en getrouwheid lief te hebben, en ootmoedig te wandelen met uw God.’ (Micha 6:8)Paulus’onderwijs aan de gemeente van Corinthe over geven aan de armen ver weg in Jerusalem (2 Cor.8,9) gaat niet over het uitroeien van die armoede ver weg maar om een vrijwillige (8:4,8), gehoorzame (8:7,11), billijke (8:14) daad door en aan God (8:5) en vooral naar vermogen van de gever (8:10-13). Regelmatig (9:5) en als levenshouding(9:11). Er valt nog veel meer over te zeggen, maar wat opvalt is dat Paulus deze hulp direct in verband brengt met de relatie met God, ( 8:5; 9:13) Ook Jezus prijst de hartgesteldheid van de weduwe die maar een penningske geven kan, en niet de grootte van het bedrag. 
‘Hier en nu’ is een groot Bijbels thema. Voor ons is er is alleen maar gehoorzaamheid hier en nu. Niemand wordt gevraagd straks of gisteren te handelen. De uitvoering van wat God van ons vraagt is dan ook nooit boven ons vermogen, maar de last die Jezus op ons legt is licht en zijn juk is zacht. (Matth.11:30) Het gaat in ‘het ootmoedig wandelen met uw God’’ om het leven door de Heilige Geest. Hij leidt de gelovige ook in het leven met de onmacht tuissen eigen geluk en het Grote Lijden en richt ons op eenvoudige mogelijkheden, hier en nu: een gebed, een oor voor iemand te zijn of een woord voor iemand te hebben, een brief of kaart te schrijven, een gift te geven…enz.
Een ander Bijbels concept is dat God scherp let op daden. Is het mogelijk dat al mijn onmacht om iets te betekenen in het Grote Lijden, ook een uitweg vindt in het simpele buiten zetten van de vuilnisbak voor mijn zieke buurvrouw? Niet als afkoop, maar als gehoorzaamheid hier en nu. Ik maak iets van het kapotte heel…

2. Heilig genieten.
Vanuit het Kyrie Eleison en de gehoorzaamheid hier en nu, worden wij ook opgeroepen om te genieten. Niet als recht (‘Je hebt er recht op’, ‘wij eisen geluk’) maar als gave die vraagt om ontvangen. Het is recht om te ontvangen. Denk eens aan een cadeau wat je iemand geeft, en die het dan weg zet met een somber gezicht en zegt: ach, mijn man is ziek, ik neem dit niet aan. Of: liever geen cadeaus want er is al zoveel lijden op de wereld. Dat is een beledigende vorm van ‘ontvangst-weigering’. Komt iets daarvan tot uiting in mensen die zeggen: wij nemen geen kinderen want er is al zoveel leed op de wereld?
Voor Holocaust-overlevenden is het vaak een beschaming om het leven nog te genieten terwijl hun familie is vergast. Je hebt voortdurend het gevoel dat je iets, het recht op leven?, van hen steelt…
Maar de opdracht(!) tot dankbaarheid (Col.3:15, Hebr. 12:28) is niet verbonden met een recht. Het leven is een gift, een gave. Niemand heeft erom gevraagd en niemand weet wat morgen gebeurt. Genieten heeft alles te maken met die onmacht: het leven te ontvangen. Het is daarmee de andere kant van het Kyrie Eleison: Halleluja. Het is geestelijk verbonden met het komende paradijs, de hemel, het grote heimwee van de mens naar harmonie, geborgenheid en geluk. Dat lijkt een sombere gedachte: onverdiend geluk…dus we moeten maar afwachten. Een boektitel luidt: ‘Geluk is een Keuze’. Dat is ook zo: maar lees je het boek door dan is de keuze niet het geluk, maar de keuze voor dankbaarheid met geluksbeleving als vrucht.

Het Geniet-gebod in de Bijbel is het vierde van de tien: Het houden, het vieren, van de Sjabbat. De opdracht om schepping en bevrijding te vieren, of je het leuk vindt of niet!
En dat gaat gepaard met een goede maaltijd, rust, samen zijn, sexuele gemeenschap in het huwelijk. Het houden van dat gebod is gezond en schept de voorwaarden om eens per week verplicht de vrucht van het genot op te vangen.

Onze onmacht om een brug te slaan tussen eigen geluk en het Grote Lijden is daarmee door God serieus genomen: Niet ik neem een vrij af en laat de boel de boel, maar Hij gebiedt rust en het genieten op de Sjabbat. Hij geeft de opdracht om een dag het leven te vieren. Daarmee is niet meer mijn gevoel of solidariteitsgevoel de graadmeter, maar Gods opdracht: het is zijn wereld, en Hij draagt alles. Ik ben betrekkelijk en wordt even geparkeerd, moet acht uur per etmaal slapen, een dag per week de rust vieren…dit is Gods wereld, en het Grote Lijden is ten diepste Gods lijden. Geloven betekent ook belijden: He can do it without me…(Johannes Facius)